เมื่อ AI ตัดสินใจแทนมนุษย์: ความท้าทายทางจริยธรรม และการพัฒนาปัญญาตามแนวพุทธปรัชญา

พระอธิการสิทธิ์สิทธานต์ สิริมงฺคโล (วงค์น้อย)

พระอธิการสิทธิ์สิทธานต์ สิริมงฺคโล (วงค์น้อย) มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย วิทยาเขตล้านนา

คำสำคัญ: 1. ปัญญาประดิษฐ์; 2. พุทธปรัชญา; 3. จริยธรรม; 4. ปัญญา; 5. โยนิโสมนสิการ

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ปรากฏการณ์ ปัญญาประดิษฐ์ (Artificial Intelligence: AI) ได้เข้ามามีบทบาทสำคัญต่อการดำรงชีวิตของมนุษย์ในศตวรรษที่ 21 อย่างกว้างขวาง ทั้งในด้านการศึกษา การสื่อสาร การแพทย์ การบริหารจัดการ และการตัดสินใจในกิจกรรมต่าง ๆ ของสังคม (Russell, 2019; UNESCO, 2021) แม้ AI จะช่วยเพิ่มประสิทธิภาพในการเข้าถึงข้อมูลและการแก้ปัญหา แต่การพึ่งพา AI มากเกินไปอาจส่งผลต่อความสามารถในการคิดวิเคราะห์ การใช้วิจารณญาณ และความรับผิดชอบทางจริยธรรมของมนุษย์ บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความท้าทายทางจริยธรรมที่เกิดขึ้นจากการใช้ปัญญาประดิษฐ์ และวิเคราะห์แนวทางการพัฒนาปัญญาของมนุษย์ตามแนวพุทธปรัชญาเพื่อรับมือกับการเปลี่ยนแปลงดังกล่าว โดยใช้วิธีการศึกษาเอกสารจากพระไตรปิฎก คัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา หนังสือ และงานวิชาการที่เกี่ยวข้อง

ผลการศึกษาพบว่า ความท้าทายทางจริยธรรมในยุค AI ประกอบด้วยการลดทอนความสามารถในการคิดอย่างมีวิจารณญาณ การพึ่งพาเทคโนโลยีในการตัดสินใจ การแพร่กระจายของข้อมูลที่ขาดการตรวจสอบ และการเสื่อมถอยของความรับผิดชอบต่อผลของการกระทำ ขณะที่พุทธปรัชญาเสนอแนวทางสำคัญในการพัฒนามนุษย์ผ่านหลักสติ ปัญญา ศีล และโยนิโสมนสิการ ซึ่งช่วยส่งเสริมการรู้เท่าทันข้อมูล การพิจารณาอย่างมีเหตุผล และการตัดสินใจบนพื้นฐานของคุณธรรม

บทความสรุปว่า แม้ AI จะมีศักยภาพสูงในการประมวลผลข้อมูลและสนับสนุนการตัดสินใจ แต่ไม่สามารถทดแทนปัญญาที่เกิดจากการพัฒนาจิตใจและการรู้เท่าทันตนเองได้ การประยุกต์ใช้หลักพุทธปรัชญาจึงเป็นแนวทางสำคัญในการเสริมสร้างภูมิคุ้มกันทางจริยธรรมและพัฒนาปัญญาของมนุษย์ให้สามารถใช้เทคโนโลยีอย่างสร้างสรรค์และรับผิดชอบต่อสังคมในยุคปัญญาประดิษฐ์

บรรณานุกรม

มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. เฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้า สิริกิติ์พระบรมราชินีนาถ. โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
พระพรหมคุณาภรณ์ (ป. อ. ปยุตฺโต). (2559). พุทธธรรม ฉบับปรับขยาย. กรุงเทพมหานคร: สำนักพิมพ์ผลิธัมม์.
พระพรหมคุณาภรณ์ (ป. อ. ปยุตฺโต). (2561). วิธีคิดตามหลักพุทธธรรม. กรุงเทพมหานคร: สำนักพิมพ์ผลิธัมม์.
Coeckelbergh, M. (2020). AI Ethics. Cambridge, MA: MIT Press.
Floridi, L. (2013). The Ethics of Information. Oxford: Oxford University Press.
Floridi, L., & Cowls, J. (2019). A Unified Framework of Five Principles for AI in Society. Harvard Data Science Review, 1(1), 1–15.
Harari, Y. N. (2018). 21 Lessons for the 21st Century. London: Jonathan Cape.
Moor, J. H. (2006). The Nature, Importance, and Difficulty of Machine Ethics. IEEE Intelligent Systems, 21(4), 18–21.
Russell, S. (2019). Human Compatible: Artificial Intelligence and the Problem of Control. New York: Viking.
Tegmark, M. (2017). Life 3.0: Being Human in the Age of Artificial Intelligence. New York: Alfred A. Knopf.
UNESCO. (2021). Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence. Paris: UNESCO.
Vallor, S. (2016). Technology and the Virtues: A Philosophical Guide to a Future Worth Wanting. Oxford: Oxford University Press.